Tężec to bardzo groźna choroba zakaźna, która może prowadzić do ciężkich powikłań, a nawet śmierci pacjenta. Wywołują ją przetrwalniki bakterii tężca – atakują układ nerwowy, powodując bolesne skurcze mięśni i trudności w oddychaniu. Sprawdź, jak dochodzi do zakażenia i jakie są główne objawy tężca. Podpowiadamy, na czym polega profilaktyka tężca i co warto wiedzieć o szczepieniach przeciwko tej chorobie.
Z tego artykułu dowiesz się:
- czym jest tężec?
- w jakich postaciach może występować?
- jak dochodzi do zakażenia tężcem?
- jakie są pierwsze objawy tężca?
- na czym polega rozpoznanie tężca i leczenie choroby?
- jakie powikłania mogą wystąpić w przebiegu tężca?
- czy przeciw tężcowi powinni szczepić się także dorośli?
Co to jest tężec?
Tężec to choroba bakteryjna o wysokiej śmiertelności, wywoływana przez neurotoksynę produkowaną przez bakterie Clostridium tetani. Drobnoustroje te bytują głównie w glebie, kurzu, wodzie i przewodzie pokarmowym zwierząt (także w odchodach). Przez to, nawet niewielkie skaleczenie może stworzyć warunki sprzyjające rozwojowi laseczek tężca. Jeśli rana miała kontakt z zanieczyszczonym środowiskiem, bakterie w warunkach beztlenowych (np. w głębokiej ranie) zaczynają wytwarzać tetanospazminę. Toksyna ta atakuje układ nerwowy, prowadząc do bolesnych skurczów mięśni i zaburzeń funkcji życiowych w organizmie chorego.
Postacie tężca
W medycynie wyróżnia się kilka postaci tężca, w zależności od obrazu klinicznego. Są to:
- tężec uogólniony – to najczęstsza postać choroby, która obejmuje cały organizm. Towarzyszą jej: porażenie mimicznych mięśni twarzy, silne i bolesne skurcze mięśni karku, brzucha, kończyn, a także problemy z oddychaniem (skurcz przepony).
- tężec miejscowy – rzadka postać choroby, ograniczająca się jedynie do okolicy rany. Objawia się miejscowymi skurczami mięśni, które mogą utrzymywać się przez kilka tygodni. Czasem ustępuje samoistnie, jednak częściej po czasie przechodzi w formę uogólnioną.
- tężec noworodków – ta postać choroby najczęściej występuje w krajach rozwijających się, gdzie standardy opieki okołoporodowej są niewystarczające. Dotyczy noworodków, które nie otrzymały od nieszczepionych matek swoistych przeciwciał przeciw tężcowi. Tężec noworodkowy rozwija się zwykle w wyniku zakażenia kikuta pępowiny. Ma bardzo ciężki przebieg i w wielu przypadkach kończy się zgonem dziecka.
Od czego można dostać tężca?
Bakterie tężca przedostają się o organizmu przez otwartą ranę. Do zakażenia dochodzi często w wyniku nawet drobnego, niewidocznego skaleczenia – wystarczy zanieczyszczenie rany glebą, kurzem czy odchodami zwierząt, w których bytują laseczki tężca. Rozwijają się one w ranie, gdzie panują warunki beztlenowe, produkując neurotoksynę o wysokiej toksyczności. Badania mówią, że neurotoksyna tężcowa jest kilkadziesiąt milionów bardziej toksyczna niż cyjanek, arsen czy jad grzechotnika.
Do zakażenia tężcem może dojść poprzez:
- głębokie rany kłute i cięte,
- otarcia i skaleczenia,
- pogryzienia przez zwierzęta,
- rany po oparzeniach lub odmrożeniach,
- zabiegi medyczne lub kosmetyczne przeprowadzane w niehigienicznych warunkach.
Warto wiedzieć, że tężcem nie można zarazić się poprzez kontakt z chorym, ponieważ choroba nie przechodzi z człowieka na człowieka. Jednorazowe przechorowanie tężca nie daje trwałej ochrony na przyszłość – jedyną skuteczną metodą profilaktyki jest szczepionka przeciwko tężcowi.
W Polsce tężec występuje rzadko za sprawą obowiązkowych szczepień. Najczęściej atakuje osoby po 60. roku życia, które nie przyjęły dawek przypominających szczepionki. Należy pamiętać, że każda rana u osoby nieszczepionej niesie większe ryzyko zakażenia bakteriami tężca, szczególnie jeśli zostanie zanieczyszczona.
Jakie są objawy tężca?
W przypadku tężca objawy pojawiają się od 2 do 21 dni (najczęściej jest to ok. tydzień) od zakażenia. Zauważalna jest zależność między długością tego czasu, a odległością zanieczyszczonej rany od ośrodkowego układu nerwowego (mózgu, rdzenia kręgowego). W niemal 80% wszystkich przypadków choroby diagnozuje się postać uogólnioną. Na początku pojawiają się następujące objawy zakażenia tężcem:
- silny ból okolicy rany,
- ból głowy,
- wzmożona potliwość,
- uczucie mrowienia i drżenie odczuwalne w miejscu zranienia,
- pogorszenie samopoczucia,
- wzmożone napięcie mięśni szkieletowych,
- zaczerwienienie twarzy,
- problemy ze snem.
Tego rodzaju dolegliwości występują na początku zarówno w przypadku tężca uogólnionego, jak i miejscowego. W kolejnej fazie przebieg choroby całego organizmu jest znacznie poważniejszy. Występują wówczas:
- sztywność i ból w okolicy szczęki (tzw. szczękościsk) – to zwykle pierwszy objaw tężca,
- bolesne skurcze mięśni twarzy (tzw. uśmiech sardoniczny),
- napadowe skurcze szyi, tułowia i kończyn – wygięcie się w łuk przy wyprostowanych nogach (te charakterystyczne objawy tężca wywoływane są zwykle bodźcami, takimi jak światło, hałas czy dotyk),
- problemy z przeżuwaniem i przełykaniem pokarmu,
- kilkuminutowe napady drgawek,
- wzrost ciśnienia tętniczego krwi,
- gorączka,
- nadmierna potliwość,
- zaburzenia rytmu serca (tachykardia na przemian z bradykardią),
- zaburzenia oddechowe i ryzyko uduszenia się w wyniku skurczu mięśni krtani lub klatki piersiowej.
Skurcze w przebiegu tężca mogą być tak silne, że powodują złamania kości lub uszkodzenia mięśni. Z kolei objawy neurologiczne w niektórych przypadkach prowadzą do utraty przytomności, drgawek, a nawet do zatrzymania oddechu i śmierci.
Warto pamiętać, że niebezpieczeństwo stanowi nie tylko wyjątkowo ciężki przebieg choroby, ale również powikłania, które mogą się rozwinąć. Ryzyko zachorowania wzrasta wraz z wiekiem, dlatego zalecane jest, aby co 10 lat przyjmować dawki przypominające.
Diagnostyka i leczenie tężca
Rozpoznania tężca dokonuje lekarz na podstawie objawów klinicznych i wywiadu medycznego. Szczególnie ważna jest informacja o okolicznościach w jakich doszło do urazu, który przyczynił się do zakażenia (jeśli pacjent jest tego świadomy) i braku aktualnych szczepień. Nie należy zatajać tego przed lekarzem, ponieważ w przypadku zachorowania na tężec ważne jest szybkie reagowanie i rozpoczęcie leczenia.
Czy tężec jest uleczalny?
Tężec to choroba, którą można wyleczyć w warunkach szpitalnych. Podstawą jest jak najszybsze podanie ludzkiej immunoglobuliny przeciwtężcowej, która neutralizuje krążącą w organizmie toksynę. Równolegle stosuje się antybiotyki – najczęściej metronidazol – aby wyeliminować bakterie z organizmu. Należy także chirurgicznie usunąć martwe tkanki z rany, żeby zatrzymać dalszą produkcję toksyny.
Z kolei leczenie objawowe obejmuje podawanie leków przeciwdrgawkowych, uspokajających oraz środków rozluźniających mięśnie. Pozwala to ograniczyć bolesne skurcze i zmniejszyć w ten sposób ryzyko powikłań. W wielu przypadkach konieczne jest także zapewnienie wparcia dla układu oddechowego. Najczęściej odbywa się to poprzez zastosowanie intubacji lub respiratora, jeśli skurcze mięśni klatki piersiowej uniemożliwiają samodzielne oddychanie.
Po ustabilizowaniu się stanu pacjenta należy niezwłocznie zaplanować i wykonać szczepienie przeciw tężcowi. Jest chorobą zakaźną, która nie skutkuje wytworzeniem stałej odporności po przechorowaniu.
Powikłania tężca
Tężec to bardzo ciężka choroba, która nawet mimo intensywnego leczenia może doprowadzić do poważnych powikłań. Należą do nich głównie:
- złamania kości w wyniku silnych skurczów mięśni,
- niewydolność oddechowa spowodowana skurczem przepony i mięśni klatki piersiowej,
- zapalenie płuc (często wynikające z aspiracji treści pokarmowej),
- zaburzenia rytmu serca,
- zaburzenia krążenia,
- zaburzenia psychiczne (pacjenci często wymagają psychoterapii),
- uszkodzenia mięśni i nerwów, co może prowadzić do trwałych ograniczeń ruchowych,
- uszkodzenia mózgu,
- zapalenie mięśnia sercowego,
- odwodnienie.
Profilaktyka tężca – szczepionka przeciw tężcowi
Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania tężcowi jest szczepienie ochronne. W Polsce za sprawą obowiązkowego szczepienia dzieci i młodzieży udało się niemal w 100% wyeliminować tę chorobę (każdego roku notuje się od kilku do kilkunastu przypadków zachorowań, głównie wśród seniorów). Szczepionka skojarzona (np. DTP – przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi) podawana jest już niemowlętom w pierwszych miesiącach życia. Dla dzieci można zaplanować również schemat szczepienia preparatami typu 5w1 i 6w1, które także zawierają inaktywowany toksoid tężcowy.
Szczepionka przeciw tężcowi jest bezpieczna i dobrze tolerowana przez większość pacjentów. Może wywoływać łagodne odczyny miejscowe, takie jak zaczerwienienie, obrzęk czy ból w miejscu podania. Warto jednak pamiętać, że odporność po szczepieniu zmniejsza się z czasem, dlatego dorośli po 10 latach od przyjęcia ostatniej dawki, powinni zgłaszać się na szczepienia przypominające.
Podsumowanie
Tężec to poważna choroba, którą wywołują laseczki tężca (Clostridium tetani) i produkowana przez nie neurotoksyna. Przedostaje się ona do ośrodkowego układu nerwowego, blokując wydzielanie neuroprzekaźników (glicyna, GABA), co przyczynia się do występowania szczękościsku oraz niekontrolowanych i bardzo silnych skurczów mięśni.
Choć tężec wydaje się rzadki, ryzyko zakażenia cały czas istnieje – zwłaszcza przy skaleczeniach, otarciach i kontaktach z zanieczyszczeniami. O ile dzieci i młodzież podlegają obowiązkowym szczepieniom ochronnym, dorośli często zapominają o tym, aby przyjąć dawki przypominające. Sprawdź, ile czasu upłynęło od ostatniego szczepienia przeciw tężcowi i zapytaj swojego lekarza o możliwość przedłużenia ochrony.
Bibliografia:
- Serwis Ministerstwa Zdrowia i Narodowego Funduszu Zdrowia, Co to jest tężec i do czego prowadzi, https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/co-jest-tezec-i-do-czego-prowadzi (dostęp: 04.08.2025 r.).
- Z. Gliński, A. Żmuda, Tężec – ostra neuroinfekcja ludzi i zwierząt, „Życie Weterynaryjne” 2021, r. 96, nr 5, s. 317-321.
- T. Kłapeć, M. Stroczyńska-Sikorska, Tężec – choroba wciąż aktualna w Polsce, „Medycyna Ogólna” 2010, vol. 16, nr 3, s. 340-346.
- K. Kasperek, Zanieczyszczona rana – uwaga na tężec, „Tygodnik Poradnik Rolniczy” 2019, nr 30, s. 53.
