Pneumokoki to bardzo groźne bakterie, niebezpieczne zwłaszcza dla małych dzieci, osób z zaburzeniami odporności i chorobami przewlekłymi. Drobnoustroje te mogą wywoływać poważne zakażenia – od zapalenia ucha i zatok, po zapalenie płuc, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych czy nawet sepsę. Sprawdź, jakie są objawy zakażenia pneumokokami, kto jest najbardziej narażony na infekcję i jak można się uchronić przed powikłaniami.
Z tego artykułu dowiesz się:
- czym są pneumokoki?
- jakie choroby wywołują pneumokoki?
- w jaki sposób dochodzi do zakażenia pneumokokami?
- kto jest w grupie podwyższonego ryzyka zakażenia pneumokokami?
- jakie są najczęstsze objawy zakażenia pneumokokami?
- do jakich powikłań może doprowadzić zakażenie pneumokokami?
- jak się diagnozuje i leczy infekcje pneumokokowe?
- jakie są rodzaje szczepionek przeciw pneumokokom?
Co to są pneumokoki?
Pneumokoki (łac. Streptococcus pneumoniae), czyli dwoinki zapalenia płuc, to Gram-dodatnie bakterie, które naturalnie mogą bytować w nosogardle człowieka, nie wywołując żadnych objawów. Badania mówią, że nawet 40-60% dzieci w wieku przedszkolnym może być nosicielami bakterii Streptococcus pneumoniae. Bytują one w ich drogach oddechowych, jednak dopiero ich nadmierne namnażanie w sprzyjających warunkach prowadzi do rozwoju choroby.
Wyróżnia się ponad 90 serotypów pneumokoków, z których zaledwie kilkanaście powoduje poważne infekcje u dzieci i dorosłych. Bakterie te potrafią skutecznie unikać mechanizmów obronnych organizmu, dlatego są groźne zwłaszcza dla osób z obniżoną odpornością. Fizjologicznie wytwarzają otoczkę, która wykazuje właściwości antyfagocytarne, przez co ich zwalczanie przez układ immunologiczny (fagocyty) jest mocno utrudnione.
Jakie choroby powodują pneumokoki?
Zakażenie pneumokokami jest bardzo niebezpieczne dla niektórych grup pacjentów (małe dzieci, seniorzy, osoby z niedoborem odporności. Bakterie te wywołują wiele różnych chorób – zarówno łagodnych, jak i zagrażających życiu. Infekcje spowodowane przez pneumokoki mogą mieć charakter inwazyjny (jeśli przedostaną się do krwi lub płynu mózgowo-rdzeniowego) lub nieinwazyjny (ograniczenie do śluzówek, np. nosa lub gardła). Najczęstsze z nich to:
- pneumokokowe zapalenie płuc – to jedna z najcięższych postaci zakażenia pneumokokowego, często występująca u osób starszych,
- zapalenie ucha środkowego – szczególnie często dotyka dzieci w wieku przedszkolnym
- zapalenie zatok przynosowych – występuje niezależnie od wieku,
- pneumokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – to ciężka, inwazyjna postać zakażenia, wymagająca natychmiastowego leczenia szpitalnego.
Inwazyjna choroba pneumokokowa może również prowadzić do sepsy, czyli uogólnionej reakcji organizmu na zakażenie. To bardzo niebezpieczny stan, który przyczynia się do rozwoju niewydolności oddechowej, wielonarządowej, a nawet tzw. wstrząsu septycznego i śmierci chorego.
Jak można zarazić się pneumokokami?
Pneumokoki przenoszą się drogą kropelkową – podczas kichania, kaszlu, mówienia, a także (rzadziej) przez bezpośredni kontakt z osobą zakażoną lub nosicielem. Bakterie mogą również być przekazywane przez kontakt z przedmiotami skażonymi wydzielinami z dróg oddechowych (np. oślinione zabawki w żłobku lub przedszkolu). Warto wiedzieć, że choć u nosicieli mogą nie wywoływać żadnych objawów przez długi czas, wciąż stanowią zagrożenie dla innych.
Nosicielami często są więc osoby pozornie zdrowe, co ułatwia transmisję bakterii. Z tego względu do zakażeń pneumokokowych dochodzi zwykle w miejscach, gdzie przebywa wiele osób – żłobkach, przedszkolach, szkołach, domach opieki czy szpitalach. Żeby skutecznie przeciwdziałać szerzeniu się zakażeń, w Polsce szczepienia przeciwko pneumokokom są obowiązkowe dla dzieci urodzonych po 31. grudnia 2016 r.
Kto jest głównie narażony na zakażenia pneumokokowe?
Pneumokoki mogą zaatakować każdego, jednak nie zawsze wywołują objawy choroby. Na zakażenie i jego ciężki przebieg narażone są głównie osoby z następujących grup:
- małe dzieci (szczególnie wcześniaki i maluchy poniżej 2. roku życia) – ich układ odpornościowy nie jest jeszcze odpowiednio rozwinięty, co ułatwia rozwój choroby,
- osoby po 65. roku życia – układ odpornościowy seniorów również gorzej radzi sobie z bakteriami,
- osoby z przewlekłymi chorobami (układu oddechowego, sercowo-naczyniowego, nerek, płuc, cukrzycą),
- pacjenci z zaburzeniami odporności – w tym osoby po przeszczepach, z HIV lub AIDS, w trakcie chemioterapii,
- osoby bez śledziony lub z zaburzeniami jej funkcjonowania – śledziona odgrywa bardzo ważną rolę w zwalczaniu zakażeń bakteryjnych,
- osoby palące tytoń – dym tytoniowy osłabia śluzówkę dróg oddechowych, ułatwiając bakteriom wnikanie do organizmu.
Jakie są objawy zakażenia pneumokokami?
Pneumokoki mogą wywoływać różne schorzenia, nie tylko górnych dróg oddechowych, ale również zapalenie ucha lub opon mózgowo-rdzeniowych. Objawy zakażenia zależą więc głównie od rodzaju choroby spowodowanej infekcją pneumokokową. W zależności od schorzenia są to:
- zapalenie płuc – gorączka, dreszcze, kaszel, duszności, bóle w klatce piersiowej, ropne plwociny, ogólne osłabienie,
- zapalenie ucha środkowego – gorączka, ból ucha, wyciek ropnej wydzieliny z ucha, niepokój (zwłaszcza u dzieci),
- zapalenie zatok przynosowych – ból głowy, uczucie ucisku i rozpierania w okolicy twarzy, gęsta wydzielina z nosa, gorączka lub stan podgorączkowy,
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – silny ból głowy, sztywność karku, światłowstręt, nudności i wymioty, zaburzenia świadomości, nadmierna senność, gorączka.
Choć wiele objawów ma charakter nieswoisty, zakażenia pneumokokami mogą prowadzić do ciężkich powikłań, dlatego nie wolno ich bagatelizować. Szczególnie w przypadku pojawienia się pierwszych symptomów u małych dzieci należy jak najszybciej skonsultować się z lekarzem pediatrą. Im wcześniej lekarz zdiagnozuje infekcję pneumokokową, tym szybciej można będzie rozpocząć skuteczne leczenie, aby nie dopuścić do poważnych następstw choroby.
Jakie są powikłania zakażeń pneumokokowych?
Zakażenia pneumokokowe, zwłaszcza jeśli zostały zdiagnozowane za późno lub były leczone wyłącznie objawowo, mogą przyczyniać się do powikłań. Wiele z nich jest bardzo groźnych i ma charakter trwały. Do najczęstszych powikłań zalicza się:
- ropniaki opłucnej (nagromadzenie ropy w jamie opłucnej),
- niedosłuch lub utratę słuchu,
- drgawki lub padaczkę,
- porażenie nerwów czaszkowych (niedowłady, zaburzenia poznawcze),
- zapalenie wsierdzia,
- zaburzenia widzenia,
- zapalenie tkanek miękkich oczodołu,
- zaburzenia mowy,
- ostrą niewydolność krążenia,
- zapalenie kości i szpiku kostnego,
- zapalenie stawów,
- zapalenie otrzewnej.
Zakażenia pneumokokowe – diagnostyka i sposoby leczenia
Żeby zdiagnozować infekcję pneumokokową i potwierdzić obecność bakterii Streptococcus pneumoniae, niezbędne są badania laboratoryjne. Zleca je lekarz internista lub pediatra po przeprowadzeniu wywiadu medycznego i badaniu w gabinecie. W tym celu należy pobrać próbkę krwi, moczu, płynu mózgowo-rdzeniowego, wydzieliny z ucha środkowego lub płynu opłucnowego, w zależności od lokalizacji objawów.
Warto pamiętać, że dolegliwości towarzyszące zakażeniom pneumokokami mają często nieswoisty charakter, przez co choroba może przypominać infekcję wirusową. Żeby więc zyskać pewność co do źródła zakażenia, należy wykonać badania laboratoryjne, np. metodą PCR (wymaz z nosa i gardła).
Zarówno leczenie zakażenia uogólnionego, jak i infekcji w obrębie nabłonka dróg oddechowych, obejmuje antybiotykoterapię. Jeśli lekarz zdiagnozuje inwazyjną chorobę pneumokokową, zleca podawanie antybiotyku dożylnie. Stosuje się także leczenie objawowe, czyli podawanie leków przeciwgorączkowych, przeciwbólowych i łagodzących konkretne dolegliwości (kaszel, katar).
Szczepienia ochronne przeciwko pneumokokom
Aby uniknąć następstw i powikłań związanych z uogólnionym zakażeniem pneumokokami zaleca się przyjęcie szczepionki ochronnej. W Polsce szczepienie na pneumokoki jest obowiązkowe dla dzieci urodzonych po 31. grudnia 2016 roku. To najskuteczniejszy sposób zapobiegania infekcjom pneumokokowym oraz związanym z nimi powikłaniom.
Pierwszą dawkę szczepionki podaje się już w drugim miesiącu życia dziecka. Nie zawiera ona żywego wirusa, a jedynie – w zależności od rodzaju – oczyszczone polisacharydy (szczepionka polisacharydowa) lub polisacharydy otoczki połączone z nośnikiem białkowym (szczepionki skoniugowane). Preparaty są bezpieczne i dobrze tolerowane przez większość dzieci. Mogą po nich wystąpić łagodne odczyny poszczepienne (obrzęk, tkliwość zaczerwienienie) w miejscu wstrzyknięcia.
Szczepienia ochronne przeciwko pneumokokom zaleca się także osobom starszym, u których notuje się znacznie większe ryzyko ciężkiego przebiegu zakażeń i wystąpienia powikłań.
Podsumowanie
Pneumokoki, określane także mianem dwoinki zapalenia płuc, to drobnoustroje, które wywołują wiele niebezpiecznych chorób (także zakażenia inwazyjne). Bakterie przenoszą się głównie drogą kropelkową. U wielu z pozoru zdrowych osób występuje tzw. bezobjawowe nosicielstwo – pneumokoki bytują w ich drogach oddechowych, jednak nie wywołują objawów do czasu obniżenia odporności. Cały czas stanowią jednak zagrożenie dla innych. Z tego względu warto pamiętać o szczepieniach ochronnych nie tylko u dzieci, ale także u dorosłych, zwłaszcza z niedoborami odporności i osób starszych.
Bibliografia:
- P. Grzesiowski, K. Betlejewska i in., Immunoprofilaktyka zakażeń Streptococcus pneumoniae wobec narastającej oporności na leki przeciwbakteryjne, „Borgis – Nowa Medycyna” 1999, nr 9.
- K. Betlejewska, W. Hryniewicz, Nowe antybiotyki w leczeniu zakażeń wywołanych przez wielooporne szczepy ziarenkowców Gram-dodatnich, „Borgis – Nowa Medycyna” 1999, nr 9.
- T. Jackowska, J. Anyszka, Czy można zapobiegać inwazyjnej chorobie pneumokokowej?, „Borgis – Postępy Nauk Medycznych” 2008, nr 9, s. 593-596.
- A. Sulikowska, Nosicielstwo nosogardłowe wybranych patogenów bakteryjnych: Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae i Moraxella catarrhalis, „Borgis – Nowa Medycyna” 2009, nr 2, s. 124-130.
