Demencja starcza jest jednym z największych wyzwań w obliczu coraz szybciej starzejącego się społeczeństwa. To przewlekłe i postępujące zaburzenie funkcji poznawczych, które wpływa nie tylko na pamięć. Otępienie zaburza zdolność logicznego myślenia, a także orientację w czasie i przestrzeni, utrudniając codzienne funkcjonowanie. Na demencję narażone są głównie osoby starsze, choć jej przyczyny są złożone – mogą obejmować zarówno procesy neurodegeneracyjne, jak i czynniki naczyniowe. Sprawdź, jakie są rodzaje i objawy demencji oraz jak wygląda terapia po otrzymaniu diagnozy.

---

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest demencja starcza?
• jakie są rodzaje demencji?
• jakie są pierwsze objawy demencji?
• jakie czynniki zwiększają ryzyko wystąpienia demencji?
• czy demencja to to samo co choroba Alzheimera?
• czy jest możliwe skuteczne leczenie demencji starczej?
• jak długo żyją zazwyczaj pacjenci z demencją?
• na czym polega profilaktyka demencji?

---

Co to jest demencja?

Demencja, inaczej otępienie, to zespół objawów, które wynikają z przewlekłego i postępującego uszkodzenia mózgu. Najczęściej schorzenie rozwija się w podeszłym wieku, dlatego mówi się o „demencji starczej”. Zaburzenia funkcjonowania mózgu nie zawsze jednak są związane wyłącznie z wiekiem pacjenta. Źródłem zmian zwyrodnieniowych, zanikowych czy neurodegeneracyjnych mogą być naturalne procesy starzenia, ale także poważne schorzenia, takie jak choroba Alzheimera, zespół Bensona, choroba Parkinsona czy choroba Picka.

W przebiegu demencji dochodzi do postępującego upośledzenia funkcji intelektualnych u pacjenta. W zależności od jej przyczyny oraz umiejscowienia zmian w mózgu, u chorego pojawiają się objawy związane z pamięcią, postrzeganiem rzeczywistości czy orientacją w czasie oraz przestrzeni. Najczęściej diagnozowaną na świecie chorobą otępienną jest choroba Alzheimera. Szacuje się, że otępienie dotyka ponad 55 milionów ludzi, a ze względu na wydłużenie średniej długości życia i starzenie się społeczeństwa, liczba ta będzie stale rosła.

Rodzaje demencji

Warto wiedzieć, że choć demencja najczęściej kojarzy się z problemami z pamięcią, obejmuje także zaburzenia orientacji, mowy, zdolności podejmowania decyzji czy kontrolowania emocji. Istnieje kilka typów demencji, które różnią się przyczynami, przebiegiem oraz objawami dominującymi. Rozpoznanie rodzaju otępienia jest bardzo ważne, ponieważ pozwala nie tylko odpowiednio zaplanować leczenie, ale także przygotować rodzinę chorego na kolejne etapy choroby. Do najczęstszych rodzajów demencji należą:

• choroba Alzheimera – najczęściej diagnozowana postać demencji, która odpowiada za znaczną większość jej przypadków. W jej przebiegu dochodzi do odkładania złogów beta-amyloidu i białka tau w mózgu, co prowadzi do zaniku neuronów i stopniowego pogarszania funkcji poznawczych.
• otępienie naczyniowe – spowodowane jest uszkodzeniem naczyń krwionośnych w mózgu, najczęściej wskutek przebytych udarów, nieleczonego nadciśnienia lub miażdżycy. Objawy demencji naczyniowej mogą pojawić się nagle lub stopniowo narastać.
• otępienie z ciałami Lewy’ego – przebiega z zaburzeniami pamięci, halucynacjami wzrokowymi i objawami parkinsonizmu. U pacjentów występują wahania sprawności umysłowej, co utrudnia postawienie właściwej diagnozy.
• otępienie czołowo-skroniowe – dotyczy zwłaszcza młodszych pacjentów (często jeszcze przed 65. rokiem życia). Objawia się zaburzeniami zachowania, pogorszeniem umiejętności językowych i utratą kontroli nad emocjami.
• otępienie mieszane – łączy cechy kilku rodzajów, np. choroby Alzheimera i otępienia naczyniowego.

Jakie są objawy demencji?

Objawy demencji w większości przypadków pojawiają się stopniowo. Początkowo mogą przypominać zwykłe roztargnienie lub przemęczenie, dlatego zarówno chory, jak i jego najbliżsi często przez długi czas nie zauważają problemu. Zaczynają szukać pomocy lekarza dopiero wtedy, gdy zmiana zachowania bliskiej osoby staje się uciążliwa lub niebezpieczna. Początkowe objawy choroby zależą w dużej mierze od jej przyczyny, jednak najczęściej są to:

• zaburzenia pamięci krótkotrwałej (chory może kilka razy zadawać to samo pytanie mimo otrzymania odpowiedzi),
• zapominanie o umówionych terminach, np. wizyt lekarskich, spotkań,
• chowanie lub odkładanie rzeczy w nietypowych dla nich miejscach,
• problemy z zapamiętywaniem nowych informacji (utrata zdolności uczenia się),
• zapominanie pojedynczych słów lub wyrażeń,
• zaburzenia snu,
• wahania nastroju,
• problemy z orientacją w przestrzeni i czasie.

Z czasem dochodzą do tego zaburzenia językowe, zanik umiejętności rozpoznawania rzeczy i osób, a nawet trudności w wykonywaniu prostych czynności (gotowanie, mycie czy ubieranie się). Demencja wpływa także na zarządzanie emocjami oraz sferę społeczną – chorzy stają się apatyczni, unikają kontaktów z innymi, a czasem reagują agresją lub nieuzasadnionym lękiem. Tego rodzaju objawy nasilają się stopniowo – w zaawansowanych stadiach demencji osoba traci samodzielność. Przez to na pewnym etapie wymaga całodobowej opieki i wsparcia w wykonywaniu podstawowych czynności.

Demencja starcza – przyczyny

Przyczyny demencji są złożone i różnią się w zależności od jej źródła. Najczęściej zespół otępienny związany jest z rozwojem chorób neurodegeneracyjnych, w których dochodzi do stopniowego zanikania komórek nerwowych i połączeń pomiędzy nimi. W chorobie Alzheimera odpowiadają za to złogi białkowe, natomiast w otępieniu naczyniowym – uszkodzenie naczyń krwionośnych i niedokrwienie mózgu. Warto jednak wiedzieć, że ryzyko wystąpienia demencji zwiększają określone czynniki. Są to m.in.:

• podeszły wiek,
• schorzenia – nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, miażdżyca, choroby tarczycy, choroby wątroby,
• palenie tytoniu,
• otyłość i siedzący tryb życia,
• niski poziom stymulacji umysłowej,
• brak odpowiedniej ilości snu.

Nie można też pominąć uwarunkowań genetycznych – osoby, w rodzinach których występowały przypadki demencji, są bardziej narażone na zachorowanie.

Czy demencja i choroba Alzheimera to to samo?

Demencja i choroba Alzheimera to dwie odrębne jednostki. Demencja obejmuje cały zespół objawów związanych z uszkodzeniem mózgu, natomiast choroba Alzheimera to jedna z najczęstszych jej przyczyn. Można powiedzieć, że każdy pacjent z chorobą Alzheimera cierpi na demencję, ale nie każda demencja jest równoznaczna z tym schorzeniem.

Czy demencję starczą można wyleczyć?

Niestety demencja starcza jest chorobą postępującą i obecnie medycyna nie zna skutecznego sposobu na całkowite jej wyleczenie. Oznacza to, że pogorszenie sprawności umysłowej się nie cofnie, a objawy otępienia będą się nasilać wraz z postępem choroby. Nie znaczy to jednak, że chory nie potrzebuje terapii. Bardzo ważne jest utrzymanie zdolności poznawczych przez jak najdłuższy czas. Pomagają w tym ćwiczenia mózgu – rozwiązywanie krzyżówek, granie w karty i gry planszowe. Warto też jak najszybciej wprowadzić odpowiednią terapię, np. zajęciową, muzyko- czy arteterapię, które pomagają utrzymać sprawność mózgu i poprawiają samopoczucie chorego.

Podstawą jest farmakologiczne leczenie demencji starczej. Polega ono na podawaniu choremu leków poprawiających przewodnictwo nerwowe, np. inhibitorów acetylocholinesterazy (donepezil, galantamina, rywastygmina). Wspierają one pamięć i koncentrację, łagodząc częściowo wczesne objawy demencji, jednak im bardziej choroba mózgu postępuje, tym zmniejsza się ich skuteczność.

Jak wspierać osoby starsze, u których występują objawy choroby?

U pacjentów z demencją występują: postępujące obniżenie zdolności intelektualnej, zaburzenia mowy i utrata zdolności wykonywania podstawowych czynności. Z tego względu wymagają pomocy, a w zaawansowanej fazie choroby również pełnej opieki. Najważniejszą rolę odgrywają tu bliscy – neurolog prowadzący chorego powinien dokładnie poinformować i wyjaśnić, jak będzie postępował cały proces. Chorzy potrzebują od opiekunów cierpliwości, zrozumienia i poczucia bezpieczeństwa. Ważne jest więc stworzenie stałej rutyny dnia, unikanie gwałtownych zmian otoczenia i wspieranie bliskiej osoby w zachowaniu maksymalnej samodzielności.

Opiekunowie powinni jednak pamiętać też o sobie – opieka nad osobą z demencją jest bardzo obciążająca emocjonalnie i fizycznie. Warto zatem pomyśleć o rozpoczęciu psychoterapii indywidualnej lub dołączyć do grupy wsparcia.

Jak długo można żyć z demencją starczą?

Długość życia chorego z demencją zależy głównie od jej rodzaju, szybkości postępowania oraz ogólnego stanu zdrowia danej osoby. Wskaźniki okresu przeżywalności wahają się od ok. 2 do 9 lat od momentu postawienia diagnozy. Zauważono, że u kobiet zazwyczaj ten czas jest krótszy niż u mężczyzn, ponieważ z reguły są one diagnozowane później. Również częstość występowania choroby Alzheimera jest inna ze względu na płeć – panie zapadają na nią częściej.

Czy da się zapobiec demencji?

Choć nie da się całkowicie zapobiec rozwojowi demencji, można podjąć działania profilaktyczne. Podstawą jest zdrowy styl życia – zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna i rezygnacja z używek. Należy kontrolować ciśnienie i poziom cukru we krwi. Bardzo ważna jest także stymulacja umysłowa – nauka nowych rzeczy, czytanie, rozwiązywanie krzyżówek czy rozwijanie swojego hobby. Tego rodzaju działania pomagają utrzymać sprawność mózgu. Warto też dbać o kontakty z innymi, aby nie dopuścić do izolacji i rozwoju depresji.

Podsumowanie

Demencja to postępujące schorzenie, które wpływa nie tylko na pamięć, ale także na codzienne funkcjonowanie. Jej objawy stopniowo się nasilają, sprawiając, że chory staje się uzależniony od opieki innych. Choć nie można jej całkowicie wyleczyć, odpowiednia diagnoza, leczenie objawowe oraz wsparcie bliskich pozwalają spowolnić rozwój choroby i poprawić jakość życia pacjenta. Żeby zdiagnozować przyczynę i rodzaj demencji, najlepiej skonsultować się ze specjalistą w poradni neurologicznej.

Bibliografia:

1. Z. B. Wojszel, B. Bień, M. Przydatek, Wielkie problemy geriatryczne: III. Zespoły otępienne, „Borgis – Medycyna Rodzinna”, 2001, nr 3-4, s. 162-168.
2. J. Głuszek, Zmiany otępienne w przebiegu nadciśnienia tętniczego i cukrzycy, „Borgis – Postępy Nauk Medycznych”, 2009, nr 1, s. 11-16.
3. B. Malinowska, J. Szczepaniak, S. Dutkiewicz-Bogudzińska i in., Otępienie korowo-podkorowe (cortico-basal dementia – CBD) – studium jednego przypadku, „Borgis – Medycyna Rodzinna”, 2003, nr 6, s. 211-213.
4. Serwis Ministerstwa Zdrowia i Narodowego Funduszu Zdrowia, Opieka nad chorym z demencją, https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/opieka-nad-chorym-z-demencja (dostęp: 03.09.2025 r.).